|
Halk
Oyunları ve Çalgıları Yörenin kültürel anlamda çeşitliliği halk oyunlarına da yansımaktadır. Daha
kapalı yörelerde yalnızca bir tavır ve biçimle kendisini gösteren halk
oyunları, Artvin’de bu anlamda da birkaç yöre özelliklerini içinde
barındırmaktadır. Örneğin Doğu Karadeniz’in belirgin halk oyun biçimi
horondan, Sivas’tan Erzurum’a dek yaygın olan bar hem ayrı ayrı hem bazı
oyunlarda bir sentez olarak Artvin’de görülmektedir. Klasik horon tutuş
biçimi olan yarım daire, hilal biçimi Artvin’deki birçok horonda daire
biçimini almaktadır. Ya da Kafkasların tipik özelliği olan tek tek ve
bireyin öne çıktığı oyun biçimleri de (Sarı Çiçek, On Dört. Karabağ
vs.) aynı derece de yaygındır Artvin’de.
Çalgılar da birbirinden
değişik ve kendi doğallığında kullanılmaktadır. Kemençeden zurnaya,
tulumdan, akordeona, bağlamadan meye oldukça önemli bir çeşitliliği
barındırmaktadır kültüründe.
Halk oyunları yalnızca kadın, yalnızca erkek ya da kadın-erkek birlikte
biçiminde oynanır. Ancak genelde ortak oynanan oyunlar ağırlıktadır.
Çalgı eşliğinde oynanan oyunların dışında/yanında karşılıklı türkü
söyleyerek oynanan oyunlar da vardır. Ya da çalgı eşliği yanında türkü
bölümlü oyunlar bulunmaktadır. Oyunların birçoğu artık giderek çalgı
eşliğinde oynamaya dönüşmüş olsa da temelde türkü üzerine kuruludur.
Atabarı, Sarı Çiçek, Kobak, Vaket Barı (ya da yaygın bilinen adıyla
Şavşat Barı) gibi birçok oyunun türküsü de bulunmaktadır.
Çalgılar Artvin yöresindeki halk çalgılarının, yöre tarihiyle birlikte düşünülmesi
yerinde olur. Ancak bugüne gelişi ve günümdeki konumları anlamında, her ne
kadar kendi içlerinde bazı çeşitlilik gösterseler de geleneksel çalgıların
sayısı 10’u geçmez.
Kesin bir iddiadan öte çalgıların genel gelişim süreci içindeki bir sıralama
yapılırsa ilk çalgıların basit aletler olduğu anlaşılır. Bir nesneyi belli
bir ritimle başka birşeye vurmak herhalde insanın ilk çalgısı olmalıydı.
Buna göre bugünkü biçimiyle davul başta gelen çalgıdır. Kafkasya’nın
her yerinde yaygın olarak ve çeşitli boylarda olan ve özelliğine göre hem
elle hem de tokmakla çalınır. Halk oyunlarının temel ritim sazıdır.
Fas’tan Çin’e dek çok geniş bir alana yayılan ve adı bile genellikle aynı ya
da benzer olan zurnanın çıkış yerini tam saptamak kolay olmamakta.
Özellikle ses yapısı ve genişliğinden dolayı, yörenin büyük bir bölümünde
halk oyunlarında en yaygın olarak kullanılan çalgılardandır.
Dilli ve dilsiz olmak üzere temelde iki biçimde kullanılan kavalın da
yörenin ilk çalgılarından olduğu düşünülebilir. Ancak öteki çalgılar kadar
yaygın değildir.
Tüm Kafkasya ve Anadolu’da kullanılan ve yöresine göre balaban,
duduk gibi adlarla bilinen mey ise boyu ve sesi itibariyle
çeşitli özellikler gösterir. Bas ve yanık sesli olan bu çalgı da kaval gibi
çok yaygın değildir.
 İskoçya’dan Afrika’ya dek
geniş bir alana yayılmış bir çalgı olan tulumun hangi boyutta ve
nereye maledileceği konusunda önemli kuşkular sözkonusu. Yapımı daha otantik
ve kolay olan tulumun yörede kullanılan ilk çalgılardan biri olduğu söylenebilir.
Tulumun bir sonraki aşaması olarak düşünülebilecek garmon ise basit
bir körük sistemiyle işleyen ve büyük bir olasılıkla Kafkasya üzerinden
yöreye gelmiş bir çalgıdır. Halk oyunlarına eşlik eden çalgılardandır. 1800’lü yılların
başından itibaren Fransa ve Avusturya’da garmonun geliştirilip yeni seslerle
beslenerek bugünkü biçimine ulaştırılan akordeon yörede yaygın olarak
kullanılan çalgılardandır. Tüm Kafkasya’da olduğu gibi Latin Amerika’dan
Arap ülkelerine dek dünyanın hemen her yerinde kullanılmaktadır. Artvin
yöresine ise ağırlıkla Rus işgali döneminde girmiş ve halk tarafından
benimsenmiştir.
Özellikle Karadeniz sahilinde yaygın olarak kullanılan kemençe ise,
doğal yapısındaki çoksesliliği ile öteki halk çalgılarından farklılık
gösterir. Genelde Yunan temelli bir çalgı gibi bilinmesine karşın, çok daha
eski dönemlerde Perslerin de kemençeye benzer bir çalgıyı kullandıkları
bilinmektedir. Bu çalgının Greklerin Persleri yenerek bu bölgeyi ele
geçirmelerinden sonra Batıya geçmiş olabileceği düşünülebilir.
Orta Asya kökenli ve genelde Türk topluluklarının en önemli çalgısı olan
bağlama, yörede çok yaygın olarak çalınır. Özellikle aşıklık geleneğinin çok
önemli boyutlara ulaştığı yörede, bağlama temel çalgılardan biridir. Ancak
bir meydan sazı olmadığından halk oyunları eşlik çalgısı değildir.
|
